In het artikel ‘De raamambtenaar is een scharrelambtenaar’ heb ik al kort stilgestaan bij de uitnodigende overheid. En ik wil daar toch nog even wat verder induiken, want dat moet toch als muziek in de oren klinken voor een echte raamambtenaar. Je hoeft je raam maar open te zetten, een uitnodiging te roepen naar inwoners en organisaties en buiten komt als vanzelf naar binnen toe en andersom. Maar hoe werkt dat dan – een uitnodigende overheid? En hoe doe je dat dan? Wat is daarvoor nodig?

In zijn rede ‘Vormgeven aan uitnodigend bestuur. Pleidooi voor een ontwerpgerichte bestuurskunde.’ werkt professor doctor M.W. van Buuren dit verder uit. Hij geeft aan welke instrumenten, beleidskaders, spelregels en arrangementen een overheidsinstelling nodig heeft om echt uitnodigend te worden.

 

Hieronder zijn tips!

Wat is een uitnodigende overheid

Voor een uitnodigende overheid is het ruimte geven aan maatschappelijk initiatief een waarde op zich en probeert het bestuur maatschappelijke partijen actief uit te nodigen om waarde toe te voegen aan het publieke domein.

Dus de aard van de bijdrage is open.

 

Welke instrumenten gebruikt een uitnodigende overheid

De uitnodigende overheid vraagt om specifieke instrumenten waarmee maatschappelijk initiatief wordt losgepeuterd.

  1. Dat kan bijvoorbeeld een prijsvraag zijn.
  2. Of een initiatief als city challenges: gemeenten zetten hun vraag uit via internet (www.citychallenges.nl) en inwoners kunnen hun idee indienen en daarmee een geldbedrag winnen.

Deze twee kende ik al, maar de volgende vind ik ook erg mooi:

  1. Een omwisselbesluit zoals dat in het programma Ruimte voor de Rivier werd gehanteerd kan een instrument voor uitnodigend bestuur zijn. Bij de realisatie van het programma Ruimte voor de Rivier deed de rijksoverheid een voorstel hoe de gewenste waterstandsdaling in een bepaald gebied gerealiseerd kon worden. Zij gaf daarbij de regio de gelegenheid om een alternatief te bedenken en als dit dezelfde effectiviteit had, kon het besluit worden omgewisseld.

 

Mooie voorbeelden uit den lande. Ken jij er nog meer? Laat onderaan dit artikel je reactie achter.

 

CLEAR

Dit model biedt een behulpzame manier om na te denken over de vraag met welke instrumenten uitnodigend bestuur zich kan bedienen. Het is een diagnose-instrument om te analyseren of een participatieaanpak wel voldoet, maar kan ook gebruikt worden om na te gaan op welke wijze een overheidsorganisatie maatschappelijk initiatief kan aanwakkeren en stimuleren.

 

CLEAR

Can do (kunnen) Scholing, vouchers, beschikbaar stellen van faciliteiten, communicatie, open data
Like to (willen) Aanjaagsubsidies, maatwerkprocedures, positieve incentives
Enabled to (in staat zijn) Vergoedingen, ambtelijke ondersteuning, regelluwe zones, open data, beschikbaar stellen vastgoed
Asked to (gevraagd worden)

 

Prijsvragen, open calls, maatschappelijk aanbesteden, nieuwe vormen van inkoop
Responded to (gehoord worden) Digitale participatie, deelname aan sociale netwerken, gebiedsmakelaars, spreekuren

 

ACTIE

Nog zo’n mooi instrument is het ACTIE instrument. Deze kan gebruikt worden om na te denken hoe overheden in de keuze van hun instrumenten het beste in kunnen spelen op maatschappelijke initiatieven.

 

ACTIE staat voor

ANIMO de motivaties en de drijfveren van inwoners om hun initiatief gestalte te geven
CONTACTEN met buurtgenoten, organisaties in de buurt en instanties
TOERUSTING de mate waarin de groep inwoners beschikt over middelen (geld of natura), tijd en vaardigheden
INBEDDING de manier waarop organisaties zijn ingericht om bewonersinitiatieven te ondersteunen
EMPATHIE het vermogen van de professionals en hun organisaties om zich te verplaatsen in inwoners en adequaat in te spelen op hun wensen en verwachtingen

 

Een uitnodigende overheid kiest idealiter haar instrumenten zodanig, dat zij optimaal aansluit bij de bereidheid en mogelijkheden van (potentiële) initiatiefnemers.

 

 

Geen instrumenten zonder beleidskaders

Instrumenten zijn middelen en deze moeten passen bij de te bereiken doelen. Dus is het van belang dat deze instrumenten zijn ingebed in beleid, in kaders die gehanteerd kunnen worden bij het afwegen van initiatieven van buiten of van ongevraagde danwel spontane voorstellen. Het beleid van uitnodigende overheden is minder in termen van normen beschreven en meer in termen van doelen. Of nog liever, in termen van maatschappelijke opgaven of vraagstukken, die beter aansluiten bij hoe initiatiefnemers hun eigen initiatieven omlijnen. En niet zozeer in publieke taken, die netjes langs de lijntjes van beleidsafdelingen zijn opgeknipt, maar vaak onherkenbaar zijn voor de samenleving buiten de muren van de overheidsorganisatie.

 

Spelregels

Het spel van een uitnodigende overheid dient gespeeld te worden met bijpassende spelregels. Deze spelregels zorgen voor meer of minder restricties waar de uitdagers van het bestuur mee te maken krijgen en bepalen daarmee voor een aanzienlijk deel de uitkomsten die mogelijk zijn en de publieke waarde die gerealiseerd kan worden.

 

Belangrijke vragen die je je als uitnodigende overheid moet stellen bij het opstellen van spelregels zijn:

  1. welke effecten heeft welke spelregelconfiguratie op het presteren van initiatieven?
  2. Welke spelregelconfiguratie leidt tot de gewenste effecten?
  3. En met welke spelregels kan uitnodigend bestuur balanceren tussen het geven van ruimte en het waarborgen van basisprincipes die zij onopgeefbaar acht?
  4. Wat voor nieuwe spelregels zijn er nodig om een beginsel als verantwoording (accountability) te borgen op een wijze die past bij een maatschappelijk initiatief zonder professionele organisatie en georganiseerde achterban?
  5. En welke als het gaat om democratische legitimiteit en representativiteit?

 

Spelregels zijn niet alleen nodig om de interactie tussen bestuur en initiatiefnemer te structureren. Minstens zo belangrijk zijn de spelregels intern, die nodig zijn om de reflex ‘we kunnen het zelf beter’ te onderdrukken. Deze reflex krijgt vaak gezelschap van de risicoreflex waarbij kansrijke initiatieven tal van denkbeeldige beren op de weg moeten wegnemen. Of de regelreflex waarbij een initiatief zodanig wordt gedisciplineerd dat het enthousiasme van de initiatiefnemer wegsmelt als sneeuw voor de zon.

 

Arrangementen

Tot slot heeft een uitnodigende overheid ook vernieuwende arrangementen nodig als partijen op de uitnodiging ingaan en er een samenwerking ontstaat tussen burger en bestuur.

 

Het klassieke arsenaal aan arrangementen behoudt deels haar nut (denk aan vergunningen, samenwerkingsovereenkomsten en contracten), maar verdient anderzijds ook aanpassing en aanvulling.

 

Er ontstaan nieuwe vormen, zoals een trust of wijkonderneming, maar ook beheercontracten, wijkdeals en participatiebestekken. Nieuwe arrangementen zijn nodig om publieke middelen intern te kunnen (her-)alloceren, maar ook om de samenwerking te organiseren en nieuwe vormen van toezicht daarop te organiseren.