Ambtenaar: “Wat zullen we hier eens aan doen?”
Reactie raamambtenaar: “Tja, wat is wijsheid?”

Kijk dat zijn twee heel verschillende reacties. De eerste reactie is ingegeven door korte termijn denken. En, heel logisch, want zo zijn onze hersenen geëvolueerd. Actie vraagt de holbewoner om een directe reactie. Daarmee kunnen we met al onze goede bedoelingen schade toebrengen, omdat we niet wijs ermee omgaan. Maar wat is dan wijsheid?

Dit is wat de heer Schaveling ervan zegt in het boek Systeemdenken.

Wijze mensen zijn …

  • mensen die enerzijds met beide benen in de lokale gemeenschap staan, de stam, en die op klassiek menselijk niveau met anderen communiceren.
  • anderzijds via hun verbondenheid met de global village in hun lokale gemeenschap de openheid scheppen en de input geven die tot vooruitgang leidt.

Wanneer ben je dan wijs bezig?

Als je de momenten in het leven kunt pakken waarop je een waardevolle bijdrage kunt leveren die voor het systeem op langere termijn gewenst is en de moed en de competenties hebt om dat moment te pakken. Wijsheid zie je terug in:

  • actieve gerichtheid op het gemeenschappelijk goed door acties die anderen of de samenleving als geheel ter goede komen, zoals helpen, delen, samenwerken en vrijwilligerswerk.
  • het nemen van sociaal afgestemde besluiten in combinatie met pragmatische kennis van het leven.
  • emotionele stabiliteit en niet verleid worden tot te veel negatieve emoties
  • reflectie en zelfkennis
  • waarderelativisme en tolerantie, begrip voor anderen en de situatie
  • begrip van effectief om kunnen gaan met onzekerheid ambiguïteit

Wijze mensen hebben de volgende kenmerken

  • ze hebben een zekere cognitieve complexiteit: ze kunnen omgaan met complexe en ambigue fenomenen in complexe omgevingen
  • ze zijn rationeel en denken door: ze kunnen niet alleen de feiten van een situatie uitzoeken, begrijpen en er rationeel mee omgaan, maar ook de basis van deze feiten begrijpen en er kritische vragen over stellen
  • ze zijn creatief en kunnen voortbouwen op het niet-rationele: ze kunnen creatief denken en potentiele waarde erkennen van iemands instincten in het nemen van besluiten
  • ze zijn gericht op lange termijn welvaart, niet alleen voor de directe belanghebbenden, maar ook voor de samenleving in het algemeen.
  • zij zijn aanwezig: ze kunnen mensen bereiken door woord, gevoel en actie.

Wijsheid betekent afstemming op het systeem

Dat wil zeggen: die acties uitvoeren die voor het systeem op langere termijn gewenst zijn, oftewel rentmeesterschap. Rentmeesterschap betekent verantwoordelijk handelen. Dan kan door beter denken en handelen op de volgende dimensies:

  • breder, door meer waarden te respecteren en rekening te houden met de belangen van de overige betrokken partijen, en met meer perspectieven en alternatieven rekening te houden
  • dieper, door beter rekening te houden met het verleden en de gevolgen op lange termijn
  • rijker, door aanvullende argumenten te gebruiken om beslissingen te onderbouwen
  • beter verdedigbaar, door het gedrag te baseren op goede argumenten en daarbij rekening te houden met de  verwachtingen van andere betrokkenen.

Hoe wijs ben jij?

Ik vind het eerlijk gezegd een dagelijkse struggle. Ik word dagelijks afgeleid door mijn oude, door de evolutie gecreëerde, hersenkaarten. Mijn primitieve systeem gaat gewoon met mij aan de haal. Gelukkig ben ik niet de enige. Het is nogal wat om met onze primitieve hersenen in een individualistische samenleving al deze bovenstaande punten goed toe te passen. Dus? Hoe wijs ben jij?